در جنگ داخلی سودان که همراه با خشونت گسترده به ویژه خشونت سیستماتیک جنسی و جنسیتی علیه زنان است؛ واقعیتی مهم و کمتر دیدهشدهای نیز وجود دارد: زنان سودانی فقط قربانیان جنگ نیستند، در بسیاری از مناطقی که کمکهای رسمی بشردوستانه بسیار محدود یا تقریبا غایب است آنان خود به یکی از مهمترین نیروهای امدادرسانی، حمایت از بازماندگان خشونت و صلحسازی تبدیل شدهاند. زنان از طریق اتاقهای پاسخ اضطراری، سازمانهای زنمحور و شبکههای محلی، غذا و دارو تهیه و توزیع میکنند، بازماندگان خشونت جنسی را شناسایی و به خدمات حمایتی ارجاع میدهند، از زنان و کودکان آواره حمایت میکنند، موارد نقض حقوق بشر را مستند میکنند و برای توقف جنگ و مشارکت زنان در فرایند صلح فشار میآورند.
تشکیل اتاقهای پاسخ اضطراری فمینیستی FERRs
پس از آغاز جنگ در آوریل ۲۰۲۳، شبکه گستردهای از «اتاقهای پاسخ اضطراری» یا Emergency Response Rooms (ERRs) در سراسر سودان شکل گرفت. این اتاقها از تجربه سازماندهی محلهای و اعتماد اجتماعیِ کمیتههای مقاومت بهره بردند؛ شبکههایی مردمی که در انقلاب دسامبر ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ نقشی اساسی داشتند[2]. با فروپاشی یا اختلال شدید خدمات عمومی و محدودشدن دسترسی سازمانهای بینالمللی، داوطلبان محلی از این تجربه و ساختارها برای تامین غذا، آب، دارو، خدمات درمانی و دیگر نیازهای فوری مردم استفاده کردند. در این میان زنان جوان در برخی مناطق «اتاقهای پاسخ اضطراری فمینیستی» FERRs را ایجاد کردند. دلیل آن این بود که اتاقهای عمومی و مختلط همیشه قادر نبودند نیازهای خاص زنان، بهویژه بازماندگان خشونت جنسی را پاسخ دهند. این گروههای فمینیستی به حمایت از بازماندگان خشونت، ارجاع به خدمات درمانی، حمایت روانی، توزیع اقلام ضروری و ایجاد فضاهای امن برای زنان روی آوردند. پژوهش سال ۲۰۲۶ مؤسسه Chr. Michelsen این پدیده را نوعی پیوند میان امدادرسانی بشردوستانه و کنش فمینیستی مینامد. نکته مهم این است که این زنان فقط «کمکرسان» نیستند. بسیاری از آنها امدادرسانی را با دفاع از حقوق زنان، مبارزه با انگ اجتماعی علیه بازماندگانِ تجاوز، مستندسازی خشونت و به چالش کشیدن ساختارهای مردسالارانه ترکیب کردهاند.
پلتفرم «صلح برای سودان» Peace for Sudan Platform
پلتفرم «صلح برای سودان» پس از آغاز درگیریهای آوریل ۲۰۲۳ شکل گرفت. براساس گزارش رسمی سازمان ملل در اکتبر همان سال، این پلتفرم بیش از ۴۹ ابتکار صلح، گروه بشردوستانه و سازمان جامعه مدنی تحت رهبری زنان را از مناطق مختلف سودان به یکدیگر متصل میکرد. این پلتفرم و گروههای عضو آن برای توقف جنگ و گسترش گفتوگو، حمایت از آوارگان، تامین غذا، آب، سرپناه و خدمات درمانی، حمایت روانی از زنان و دختران، جمعآوری و گزارش اطلاعات درباره موارد نقض حقوق آنان و جلب حمایت منطقهای و بینالمللی فعالیت میکنند. آنان همچنین خواستار مشارکت واقعی زنان در مذاکرات صلح، تصمیمگیریهای بشردوستانه و تعیین آینده سیاسی سوداناند. اهمیت این شبکه در آن است که تصویر زنان سودانی را از «قربانیانی نیازمند حمایت» فراتر میبرد. اعضای آن تاکید میکنند که زنان خود از کنشگران اصلی امدادرسانی و صلحسازیاند و نه تنها باید به منابع مالی و کمکها دسترسی داشته باشند، بلکه از تصمیمگیرندگان اصلی درباره صلح، کمکهای انسانی و بازسازی کشور باشند.
اقدام حقوق زنان سودان Sudanese Women Rights Action
SUWRA یکی از ابتکارهای فعال در زمینه حقوق زنان سودانی است که از سال ۲۰۱۱ بهوسیله گروهی از کنشگران زن در داخل سودان و میان جامعه سودانیان خارج از کشور فعالیت میکند. این شبکه بر دفاع از حقوق زنان، مستندسازی و نظارت بر نقض حقوق بشر، حمایت از مدافعان حقوق زنان و مطالبهگری در سطح بینالمللی تمرکز دارد. در طول جنگ، SUWRA گزارشهایی درباره ممانعت سازمانیافته از دسترسی به کمکهای بشردوستانه و خشونتهای جنسی منتشر کرده است. این گزارشها محدودیتهای اعمالشده بر امدادرسانی، هدفقرارگرفتن داوطلبان محلی، فقدان خدمات درمانی برای بازماندگان خشونت جنسی و ضرورت تحقیق و پاسخگو کردن عاملان را برجسته میکنند. SUWRA در سال ۲۰۲۵ همراه با مجموعهای از صندوقها، شبکههای فمینیستی و سازمانهای حقوق بشری، خواستار حمایت فوری از زنان و دختران سودانی شد. این بیانیه تأکید میکرد که سازمانهای تحت رهبری زنان از نیروهای اصلی امدادرسانی در مناطقی هستند که نهادهای بینالمللی به آنها دسترسی ندارند یا قادر به پاسخگویی کافی نیستند. بااینحال، خودِ این گروهها با کمبود شدید منابع، تهدید و محدودیت دسترسی روبهرو هستند
سازمان زینب برای توسعه زنان و دیگر سازمانهای محلی زنان
سازمان زینب برای توسعه زنان یکی از سازمانهای باسابقه حقوق زنان در سودان است. این سازمان در جریان جنگ، همراه با «انجمن تنظیم خانواده سودان» و «سازمان سودانی پژوهش و توسعه» برای پاسخگویی به نیازهای فوری زنان و دختران آواره فعالیت کرده است. این همکاری شامل توزیع غذا، کمک نقدی، دارو و بستههای بهداشتی، ارائه خدمات سلامت جنسی و باروری، حمایت پزشکی و روانی از بازماندگان خشونت مبتنی بر جنسیت و مستندسازی تجربههای آنان بوده است.
در نهایت می توان گفت، آنچه در سودان بسیار برجسته است حاکی از تناقض و رنج دردناکی است. زیرا همان زنانی که در معرض تجاوز، آوارگی، گرسنگی و فروپاشی خدمات قرار گرفتهاند، در بسیاری از مناطق خودشان تبدیل به شبکه نجات جامعه شدهاند. در واقع، پژوهش ۲۰۲۶ مؤسسه کریستین میکلسن معتقد است: سازمانهای تحت رهبری زنان به ستون فقرات پاسخ به خشونت جنسی و جنسیتی تبدیل شدهاند، آن هم در شرایطی که بسیاری از نهادهای دولتی فروپاشیدهاند و سازمانهای بینالمللی امکان ورود به همه مناطق را ندارند.
تغییر ماموریتها؛ از برنامههای فمینیستی بلندمدت تا امدادرسانی فوری
یکی از برجستهترین ویژگیهای گروههای زنان و ابتکارهای فمینیستی در سودان، انعطاف آنها در برابر شرایط بحرانی است. گزارش «ابتکارهای فمینیستی در سودان؛ روایتی از تابآوری، مقاومت و همبستگی» که بر تجربههای زیسته و صدای زنان سودانی و گروههای فمینیستی محلی متمرکز است میگوید: بسیاری از این گروهها پیش از آغاز جنگ بر فعالیتهایی مانند دفاع از حقوق زنان، افزایش مشارکت سیاسی، توانمندسازی اقتصادی، آموزش، اصلاح قوانین و مقابله با تبعیض جنسیتی تمرکز داشتند. اما با گسترش خشونت، آوارگی و فروپاشی خدمات عمومی، ناچار شدند اولویتها و برنامههای خود را تغییر دهند. برخی فعالیتهای پیشین کاهش یافت یا به طور موقت متوقف شد و منابع محدود گروهها به تامین غذا، آب، دارو، بستههای بهداشتی، خدمات سلامت جنسی و باروری و حمایت از زنان و دختران آواره و بازماندگان خشونت اختصاص پیدا کرد. این تغییرِ مسیر به معنای کنارگذاشتن کنشگری فمینیستی نبود، بلکه نشان میداد که کنش فمینیستی در شرایط جنگ میتواند شکل تازهای پیدا کند. رساندن غذا به زنان آواره، مراقبت از بازماندگان تجاوز، مقابله با انگ اجتماعی، مستندسازی خشونت و ایجاد دسترسی امن به خدمات درمانی، خود به بخشی از مبارزه برای حقوق، کرامت و بقای زنان تبدیل شد. به این ترتیب، مرز میان «امدادرسانی» و «کنشگری فمینیستی» کمرنگ شد و پاسخ به نیازهای فوری، در کنار اهداف بلندمدت برابری و تغییر اجتماعی قرار گرفت. با این حال و با وجود آنکه گروههای فمینیستی سودان با آغاز جنگ توانستند برنامهها و اولویتهای خود را بهسرعت تغییر دهند و از فعالیتهای بلندمدت حقوقی و اجتماعی به امدادرسانی فوری روی بیاورند، بسیاری از سازوکارهای تامین مالی چنین انعطافی نداشتند. بودجههای سازمانی اغلب براساس طرحها، اهداف و هزینههای از پیشتعیینشده اختصاص یافته بودند و تغییر مسیر آنها نیازمند موافقت اهداکنندگان و طیکردن فرایندهای اداری طولانی بود. در نتیجه، گروههایی که فورا به غذا، دارو، اسکان و حمایت از بازماندگان خشونت نیاز داشتند، همیشه نمیتوانستند منابع خود را متناسب با نیازهای تازه جابهجا کنند.
جنگ همچنین دسترسی برخی سازمانها به منابع مالیشان را مختل کرد. تعطیلی یا اختلال بانکها باعث شد بعضی گروهها نتوانند به حسابهای خود دسترسی پیدا کنند. بازداشت اعضا، اجبار آنها به مهاجرت از کشور یا شهر، قطع برق و اینترنت و دشواری ارتباط با اهداکنندگان نیز این وضعیت را تشدید کرد. بسیاری از گروهها مجبور شدند دفترهای خود را تعطیل کنند و فعالیتشان را به خانهها و مکانهای امن انتقال دهند. بنابراین، گروههای زنان همزمان باید با بیانعطافی مالی، فروپاشی نظام بانکی، بروکراسی، فشار امنیتی و خطر ازدستدادن حمایت اهداکنندگان مقابله کنند.
زنان دو بار هدف قرار میگیرند؛ یکبار بهعنوان زن، بار دیگر بهعنوان کنشگر
گزارش «ابتکارهای فمینیستی در سودان» میگوید: «ابتکارهای فمینیستی دو بار هدف قرار میگیرند» و از تعبیر Feminist initiatives are targeted twice استفاده میکند. به این معنا که زنان کنشگر یکبار بهعنوان زن، با خشونت، آوارگی و محدودیت دسترسی به خدمات روبهرو میشوند و بار دیگر بهطور مشخص بهعنوان فعال حقوق زنان و سازماندهنده اجتماعی هدف قرار میگیرند. آنان با ارعاب، حمله و خطر تعطیلی فعالیتهایشان مواجهاند، اما با مقاومت و سازگارکردن شیوههای کار خود، همچنان به حمایت از دیگران ادامه میدهند.
پژوهش CMI نشان میدهد که فعالان زن بهدلیل کار روی موضوعاتی مانند تجاوز و خشونت جنسی، نه فقط از سوی نیروهای مسلح، بلکه گاه از سوی بخشهایی از جوامع محلی نیز با فشار روبهرو میشوند. از طرف دیگر، بسیاری از سازمانهای زنان با وجود نقش حیاتیشان از تصمیمگیریهای بزرگ بشردوستانه کنار گذاشته میشوند و به منابع مالی مستقیم و انعطافپذیر دسترسی بسیار محدودی دارند.
با وجود همه این دشواریها، زنان در سودان هم در مرکز خشونت جنگ قرار دارند و هم در مرکز مقاومت اجتماعی در برابر آن. شاید همین دوگانگی یکی از مهمترین محورهای درک نقش زنان در بحران سودان باشد. برای زنان کنشگر، همبستگی فقط یک ارزش اخلاقی نیست؛ نیرویی برای ادامهدادن و منبعی برای غلبه بر موانع است. زنان سودانی نهفقط با وجود جنگ، بلکه گاه در واکنش به شرایطی که جنگ ایجاد کرده است، دست به سازماندهی میزنند. بسیاری از این زنان خود آواره شدهاند، نزدیکانشان را از دست دادهاند یا زیر فشار شدید روانی زندگی میکنند، اما همین تجربه رنج، آنان را به حمایت از زنان دیگر سوق میدهد. برای برخی، کنشگری و کمک به دیگران به راهی برای کنارآمدن با رنج، بازیابی امید و ترمیم احساس توانمندی تبدیل شده است. مراقبت و همبستگی نقطه آغاز فعالیت آنان میشود و سپس زنان دیگری را نیز به کنشگری ترغیب میکند و نوعی اثر زنجیرهای که شبکههای تازهای از حمایت و تابآوری جمعی پدید میآورد. برای نمونه، زنی در نیالا در دارفور جنوبی توضیح میدهد که در نبود سازمانهای ملی و بینالمللی برای تامین غذا، آب، سرپناه، دارو و لباس، تصمیم گرفت ابتکاری محلی ایجاد کند تا به نیازهای فوری مردم پاسخ دهد. داستان او نشان میدهد که چگونه خلا امدادرسانی، رنج شخصی و احساس مسئولیت در برابر دیگران میتواند به شکلگیری شبکههای تازهای از کنش و همبستگی منجر شود. در سودان، همبستگی زنان فقط پاسخی به بحران نیست، خود به یکی از زیرساختهای بقا، مقاومت و امید تبدیل شده است.
[1] شبکه ابتکار راهبردی برای زنان در شاخ آفریقا (Strategic Initiative for Women in the Horn of Africa – SIHA Network) شبکهای منطقهای و فمینیستی است که با سازمانها و کنشگران حقوق زنان در سودان و دیگر کشورهای این منطقه همکاری میکند. «شاخ آفریقا» نام منطقهای در شرق آفریقاست که معمولاً اتیوپی، اریتره، جیبوتی و سومالی را دربر میگیرد و در تعریف گستردهتر، کشورهایی مانند سودان و سودان جنوبی نیز به آن افزوده میشوند. فعالیتهای SIHA بر مقابله با خشونت علیه زنان، حمایت از زنان در مناطق جنگی و بحرانزده، تقویت سازمانهای محلی زنان، مستندسازی نقض حقوق بشر و افزایش مشارکت زنان در صلحسازی و تصمیمگیری سیاسی متمرکز است.
[2] منظور«انقلاب سودان» یا «انقلاب دسامبر» در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ است. اعتراضها در دسامبر ۲۰۱۸، ابتدا در واکنش به افزایش قیمت نان، کمبود کالاهای اساسی و وخامت وضعیت اقتصادی آغاز شد و بهسرعت به جنبشی سراسری علیه حکومت سیساله عمر البشیر تبدیل شد؛ فشار اعتراضات سرانجام به برکناری او توسط ارتش در آوریل ۲۰۱۹ انجامید. در این جنبش، «کمیتههای مقاومت» بهصورت شبکههای غیرمتمرکز و محلهمحور، اعتراضات، نافرمانی مدنی و حمایت متقابل از ساکنان را سازماندهی میکردند. تجربه سازماندهی، اعتماد محلی و همبستگی ایجادشده در این کمیتهها، بعدها ابتدا در دوره همهگیری کرونا و سپس پس از آغاز جنگ ۲۰۲۳، مبنای شکلگیری اتاقهای پاسخ اضطراری برای تأمین غذا، آب، درمان و دیگر نیازهای فوری مردم شد.